Kireç nasıl çözülür? Temizlemek ile önlemek arasındaki fark

Kireç asitle çözülür. Kirecin büyük kısmı kalsiyum karbonattır; sirkedeki asetik asit ya da limon tuzundaki sitrik asit onu suda eriyen bir tuza, karbondioksite ve suya çevirir. Hazır kireç sökücüler de asittir, hangisi olduğu etikette yazar. Mermere, doğal taşa, emayeye ve derze asit sürülmez, asitli hiçbir ürün çamaşır suyuyla karıştırılmaz.
Kireç nasıl çözülür?
Kireç asitle çözülür. Musluğun dibinde, çaydanlığın içinde ya da duşakabin camında gördüğünüz beyaz tabaka büyük ölçüde kalsiyum karbonattır. Sert suyun içinde çözünmüş hâlde gelen kalsiyum, su ısınınca ya da damla kuruyunca bu katı tuza dönüşüp yüzeye yapışır.
Asit bu tepkimeyi geri çevirir. Sirkedeki asetik asit kalsiyum karbonatla buluşunca kalsiyum asetat, karbondioksit ve su oluşur. Kalsiyum asetat suda erir, durulayınca gider. Karbondioksit de gazdır: kirecin üstüne sirke döktüğünüzde gördüğünüz ince kabarcıklar odur. Limon tuzundaki sitrik asit de aynı işi yapar, yalnız ortaya çıkan tuzun adı farklıdır.

Kabarcık kesilince o noktadaki asit büyük ölçüde harcanmış olur. Kalın kabukta işi bu yüzden tek bir dökme değil, bekletip asidi tazelemek bitirir.
Kireç neden suyla ya da deterjanla gitmez?
Kireç bir kir değil, bir mineral olduğu için deterjan ona işlemez. Deterjan yağı ve kiri sarıp suya taşır; yüzeye kristal olarak yapışmış kalsiyum karbonatı eritmez. Sıcak su da çözmez, aksine kireç ısındıkça daha çok çöker.
Çamaşır suyu ve karbonat da kireç için yanlış adrestir. İkisi de asidin tersi, yani bazik ürünlerdir. Ovmak kabuğu kırar ama altındaki ince tabakayı bırakır, üstelik yüzeyi çizer. Kireci ancak asit çözer.
Sirke mi, limon tuzu mu, hazır kireç sökücü mü?
Üçü de asittir; aralarındaki fark asidin türü, gücü ve kullanım biçimidir. Çoğu ev işi için sirke ya da limon tuzu yeter. Hazır kireç sökücü, bunların sabırla da çözemediği kalın kabuk için düşünülür.
| Madde | İçindeki asit | Nasıl kullanılır | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Beyaz sirke | Asetik asit | Sıvıdır, suyla inceltilerek ya da doğrudan sürülür | Kokuludur; ütü ve kahve makinesi kılavuzlarının çoğu önermez |
| Limon tuzu | Sitrik asit | Tozdur, ılık suda eritilir | Kokusuzdur; toz hâlde göze kaçmamalı |
| Hazır kireç sökücü | Ürüne göre değişir, etikette yazar | Sıvı ya da jel, etiketteki süre kadar bekletilir | Yüzey uyumu ve bekletme süresi etikete göre |
| Tuz ruhu | Hidroklorik asit | Ev temizliği için önermiyoruz | Yakıcıdır; buharı tahriş eder, taşı ve derzi aşındırır |
Sirkenin avantajı her evde bulunmasıdır. Dikey yüzeyde çabuk akar; bu yüzden camda ve musluk dibinde sirkeye batırılmış bir bezi yüzeye sarıp bekletmek, püskürtüp geçmekten daha çok iş görür.
Limon tuzu kokusuzdur ve suda istediğiniz yoğunlukta eritilir. Çaydanlık ve su ısıtıcısı gibi su kaynatan kaplarda sık kullanılmasının nedeni de budur.
Hazır kireç sökücüde önce etiketi okuyun. Hangi asidi içerdiği, hangi yüzeye sürülebileceği ve ne kadar bekletileceği orada yazar. İçindekiler arasında “hidroklorik asit” görüyorsanız elinizdeki ürün, adı ne olursa olsun, tuz ruhu içerir ve aynı dikkati ister.
Hangi yüzeye asit sürülmez?
Mermer, traverten, kireçtaşı ve öteki doğal taşlara asit sürülmez. Bu taşlar kirecin kendisiyle aynı malzemeden, kalsiyum karbonattan oluşur; asit kireçle taşı ayırt edemez. ABD Ulusal Park Servisi'nin taş temizliği rehberi, asitli temizleyicilerin mermer ve kireçtaşı gibi taşları aşındırıp çözebildiğini, cilalı graniti de asite duyarlı yüzeyler arasında saydığını yazar. Parlak tezgâhta bu, silinmeyen mat bir leke olarak görünür.
- Emaye: Emaye küvete, evyeye ve çaydanlığa asit sürülmez. Parlak sırlı yüzey matlaşır, matlaşan yer de daha çabuk leke tutar.
- Fayans derzi: Çoğu derz dolgusu çimento esaslıdır, asit onu aşındırır. Derze değen karışımı hemen bol suyla durulayın.
- Krom ve kaplamalı armatür: Asit kısa süre değebilir ama bekletilmez, hemen durulanır ve kurulanır. Uzun bekleyen asit parlak kaplamayı matlaştırabilir.
Emin olmadığınız bir yüzeyde önce görünmeyen küçük bir köşede deneyin. Taş temizliği rehberleri de işe hep böyle küçük bir denemeyle başlamayı söyler.
Asitle temizlik yaparken nelere dikkat etmelisiniz?
İlk kural şu: asitli hiçbir ürünü çamaşır suyuyla karıştırmayın.Sirke, limon tuzu, limon suyu, hazır kireç sökücü ve tuz ruhu çamaşır suyuyla buluşunca klor gazı çıkar. Sağlık Bakanlığı'nın temizlik rehberine göre bu karışım solunum sıkıntısından acil servis başvurusuna, ağır vakalarda solunum yetmezliğine ve ölüme kadar gidebilir. Aynı yüzeyde ikisi de kullanılacaksa arada bol suyla iyice durulayın, ikisini aynı kovaya ya da süngere koymayın.
Daha az bilinen bir karışım da sirke ile oksijenli sudur. New Jersey Sağlık Bakanlığı'nın uyarısı, ikisinin birlikte perasetik asit oluşturduğunu, bunun da gözü, cildi ve akciğerleri tahriş edebildiğini yazar. Aynı şişeye koymayın, art arda da sürmeyin.
- Kapıyı açık tutun, pencereyi açın ya da aspiratörü çalıştırın. Küçük, penceresiz banyoda ve tuvalette buhar çabuk birikir.
- Eldiven takın; hazır kireç sökücü ve fırçayla çalışırken gözlük de takın.
- Ürünü kendi şişesinde tutun, başka şişeye aktarmayın, etiketi okumadan kullanmayın.
- Tuz ruhunu kullanmayın. Hidroklorik asit yakıcıdır; buharı boğazı ve gözü tahriş eder, cilde değerse yakar.
Yine de bir kaza olursa ortamdan çıkın, temiz havaya geçin. Cilde değen ürünü 15 dakika boyunca bol suyla yıkayın. Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne 114'ten ulaşabilirsiniz; nefes almak zorlaşıyorsa ya da bilinç bulanıyorsa 112'yi arayın.
Ütüde, çaydanlıkta, banyoda kireç neyle temizlenir?
Her yüzeyin ve cihazın kendi doğrusu vardır, bu yüzden ayrıntıyı ayrı yazılarda anlattık. Elektrikli bir cihazda önce fişi çekin ve kılavuzunuz ne diyorsa onu yapın.
- Ütüde kazan boşaltma, kendi kendini temizleme işlevi ve hangi suyun konacağı: ütü kireç temizleme.
- Çaydanlıkta sirke ya da limon tuzuyla bekletme ve malzemeye göre farklar: çaydanlık ve su ısıtıcısında kireç.
- Kahve makinesinin kireç uyarı ışığı ve kireç programı: kahve makinesi kireç temizleme.
- Duşakabin camında taze leke, kabuk ve aşınmış cam farkı: duşakabin kireç lekesi.
- Klozetin su çizgisindeki halka, kenar altı ve rezervuar: klozet kireci.
Temizlik neden geçicidir, önlem kaynağında neden ayrı iştir?
Temizlik geçicidir, çünkü asit yalnız yüzeydeki kireci alır, sudaki kalsiyuma dokunmaz. Musluktan akan her bardak su aynı mineralleri yeniden getirir; bir hafta sonra cam yine beyazlamaya, çaydanlığın dibi yine pullanmaya başlar. Ne kadar sık temizlemeniz gerektiğini suyunuzun sertliği belirler.
Kaynağında önlem başka bir iştir ve iki farklı yolu vardır. Tuzlu, iyon değişimli yumuşatıcı sudaki kalsiyumu ve magnezyumu azaltır, sertlik ölçümü düşer. Elektronik kireç önleyici suyun içeriğini değiştirmez, kirecin yüzeye tutunmasını zorlaştırmayı amaçlar. Yöntemlerin artısını ve sınırını kireç önleyici çeşitleri yazısında karşılaştırdık.
calc'BOX ikinci gruptandır. Kapaklı sayaç dolabında ana su borusunun dışına takılır, boruya sarılan kablolarla değişken frekanslı elektronik darbeler yayar ve suya hiçbir şey eklemez. Suyu yumuşatmaz, sertlik ölçümü aynı kalır. Etkisi kademeli gelir; damla kuruyunca yine iz bırakır, fark bu izin yüzeye taşlaşmayıp bezle silinmesidir. Nasıl çalıştığını nasıl çalışır sayfasında anlattık.
Sık sorulan sorular
Sirkeyi ısıtmak kireci daha hızlı çözer mi?
Ilık sirke soğuğundan daha çabuk işler. Kaynatmayın ve kapalı bir yerde ısıtmayın; keskin buharı odayı doldurur, gözü ve boğazı tahriş eder.
Elma sirkesi ile beyaz sirke arasında fark var mı?
İkisi de asetik asit içerir ve kirece aynı biçimde etki eder. Temizlikte renksiz olduğu için beyaz sirke tercih edilir; açık renkli yüzeyde renk bırakma kaygısı yoktur.
Limon suyu limon tuzunun yerini tutar mı?
Küçük işlerde tutar, çünkü limon suyunda da sitrik asit vardır. Ama daha seyreltiktir ve posası yüzeyde kalır; kalın kireçte toz limon tuzu daha çok iş görür.
Kireç sökücü ile pas sökücü aynı ürün mü?
Çoğu zaman aynı rafta, hatta aynı şişede satılırlar, çünkü ikisi de asitle çalışır. Hangi yüzeyde ve hangi leke için kullanılacağını yalnız etiket söyler.
Kaynaklar
- University of Illinois, Department of Physics, Ask the Van: Vinegar and calcium carbonate
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Sağlıklı Temizlik Rehberi
- New Jersey Department of Health, Mixing Bleach with Other Cleaning Products Can Be Deadly
- U.S. National Park Service, Preservation Brief 1: Cleaning Masonry Buildings
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM)


